DOLAR
32,1819
EURO
34,9804
ALTIN
2.425,72
BIST
10.723,83
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
Mersin
Az Bulutlu
26°C
Mersin
26°C
Az Bulutlu
Salı Hafif Yağmurlu
25°C
Çarşamba Az Bulutlu
25°C
Perşembe Az Bulutlu
24°C
Cuma Açık
26°C

İÇEL TAHTACI KÜLTÜRÜ

İÇEL TAHTACI KÜLTÜRÜ
MUT
16.04.2024
A+
A-

İçel Tahtacı Kültürü’nde Terim, Kavram ve Adlar Üzerine Bir Deneme

Nilgün Çıblak*

Alevi-Türkmen zümrelerinden birisi olan Tahtacılar, geçimlerini ağaç kesip dikmek, kiriş ve tahta biçmekle sağladıkları için Anadolu’da genellikle ormanlık alanlarda, orman işçiliğinin yapılabildiği bölgelerde yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Günümüzde, Tahtacılar’ın göçebe hayatından yerleşik düzene geçerek bir kısmının toprağa bağlandıkları bir kısmının da kendilerine daha farklı geçim kaynakları sağladıkları görülmektedir.

Ağaç işleme sanatının kendilerine atalarından miras kaldığını söyleyen Tahtacılar, Oğuz Türkmenleri’ndendir. Yazılı kaynaklarda Tahtacı adına ise ilk olarak 16. yüzyılda Osmanlı vergi nüfusu tahrir defterinde cemaat-ı Tahtacıyan şeklinde rastlanmaktadır.

Bu topluluğun kökeni üzerinde ise araştırmacılar tam bir görüş birliğine varamamışlardır. Bazı araştırmacılara göre, Tahtacılar, 13. yüzyılın ikinci yarısının başlarında adından bahsedilmeye başlanan ve en eski göçebe Türkmen zümrelerinden birisi olup genellikle ormanlık alanlarda yaşamlarını sürdürmüş Ağaçeriler’in bir uzantısıdır. Anadolu’da Maraş-Malatya bölgesinde yaşamış olan Ağaçeriler’in bu adı alması ise yaşadıkları alanın coğrafi özelliklerinden ve buna bağlı olarak da geçimlerini orman işçiliğinden sağlamış olmalarından kaynaklanmaktadır.

Tahtacılar’ın atalarının Ağaçeriler olduğu görüşüne birçok araştırmacı katılmaktadır.

Ancak Tahtacılar’ın diğer Anadolu Alevileri gibi Babai Türkmenleri’nin torunları olduklarını, kendilerine bu adın ormanlarda oturup kereste imalı ile meşgul olmalarından dolayı verildiğini, bu topluluğu Ağaçeri Türkleri’nin torunları gibi göstermenin acele verilmiş bir hüküm olduğunu belirten araştırmacılarımız da vardır.

Bunun yanında Tahtacılar’ın Ağaçerilerle hiçbir bağlarının bulunmadığını, bunların Orta Asya’daki bir Türk boyu olan Tahtahlar’ın veya benzer bir ad verilen hakim bir zümrenin etrafında kümelenerek çeşitli Türkmen gruplarından oluşmuş dini bir topluluk olduğunu ileri sürenler de vardır. Bu görüşe göre, en eski Oğuz boylarından bazısı -Bayatlar, Çepniler- nasıl ki ilk adlarını muhafaza etmişlerse Tahtahlılar veya Tahtahlar da bu isimlerini günümüzde Tahtacılar şeklinde sürdürmüşlerdir.

Aynı zamanda orman işçiliğiyle hiç uğraşmamış Tahtacı oymaklarının varlığı bu adın tahtacılık sanatından dolayı ortaya çıkmadığını, bunun köken itibariyle çok eski dönemlere ait olduğunu göstermektedir. Ayrıca Tahtacılar’ın Orta Asya’dan bu yana izledikleri geliş oylarlı da Ağaçeriler’in izlediği yollardan farklıdır.

Türkçe’den başka hiçbir dil bilmeyen ve Orta Asya Türk örf ve âdetlerini hâlâ en saf şekliyle temsil eden Tahtacılar’ın kökeni hakkında henüz bir görüş birliğine varılamamış olmasına karşın, bu konuda araştırmalarda bulunmuş kişiler arasında, bu topluluğun Moğol istilası sırasında Anadolu’ya gelen, burada da aynı tehlike ile karşılaştıkları için Suriye ve Iraka geçen Ağaçeriler’in torunları olduğu görüşü hakim görüş olarak karşımıza çıkmaktadır.

Tahtacılar gelenek ve görenekleri yönünden Alevi olmakla birlikte diğer Aleviler’den farklı özelliklere sahiptir. Bunlar Hacı Bektaş ocağını tanımazlar, her birinin ayrı pir evleri vardır. Tahtacı dedeleri ocak denen ve kutsal saygınlığı olan iki soydan gelir. Bunlardan birisi İzmir’in Narlıdere köyündeki Yanınyatır Ocağı; diğeri Aydın’ın Reşadiye bucağındaki Hacı Emirli Ocağı’dır.

Bu iki ocağın dedeleri birbirine bağlı olmadığı gibi bunların üstünde veya altında bir başka ocak dedesi de bulunmamaktadır. Bu dedeler yaz ürünü toplandığı sırada kendilerine bağlı köylere giderek ayinleri yönetir; kendi haklarını alır; herhangi bir suç işleyen varsa cezasını verir ya da cezasını kaldırır; kışın yapılacak ayinleri yönetmeleri için her köyde bir kişiye yetki verdikten sonra da köylerine dönerler.

Yanınyatır Ailesi’ne bağlı ocaklı dedeler, Tahtacılar’ın Bağdat’tan geldiklerini söylemektedir. Bağdat’tan hareket edip uzunca bir süre Çukurova’da, Ceyhan dolaylarında kalmışlar, buradan da ilk önce Edremit’teki Kaz Dağı’na sonra kasabalara ve Narlıdere’ye yerleşmişlerdir. Ocaklı dedeler, bugün de Narlıdere’de bulunmaktadır; ancak aşiretin büyük bir bölümü değişik yerleşim alanlarına dağılmış durumdadır.

Bu ocağın atası olan Dur Hasan Dede’nin mezarı ise Adana’nın Misis dolayındaki Durhasan Dede Köyünde bulunmaktadır.

Hacı Emirli ocağının ataları ise İslahiyeye bağlı Güvercinlik nahiyesinde yatan İbrahim Sânidir.

Bugün bu iki ocaktan Yanınyatır Ocaklıları Narlıderede oturmayı tercih ettikleri halde Hacı Emirli Ocaklıları Aydın ile Söke arasındaki Gümüş Köyünde oturmaktadır.

Tahtacılar genel olarak Anadolunun başlıca Maraş, Adana, İçel, Antalya, Muğla, Denizli, İsparta, Burdur, Aydın, İzmir ve Balıkesir illerini kapsayan geniş bölgenin genel olarak ormanlık alanlarında veya buralara yakın yerlerde yaşmalarını sürdürmektedir.

İnceleme alanımız olan İçeldeki Tahtacıların yerleşim alanlarını merkez ilçeden başlamak üzere şu şekilde sıralayabiliriz:

MERSİN – Bekiralanı Köyü / Belenoluk Mahallesi.

Dalakderesi Köyü

Dorukkent Belediyesi / Düğdüören Mah.

Çağlarca / Tekirgölü Mah.

Kızılkaya Köyü

Kuzucubelen

ANAMUR – Kaşdişlen Köyü

BOZYAZI – Çubukkoyağı Mah.

Bahçekoyağı Köyü / Tursun Mah.

ERDEMLİ – Akdeniz Mah.

Tömük Belediyesi / Merkez Mahallesi ve Kale Mah.

MUT – Meydan Mah.

Yazıalanı Mah.

Göksu Belediyesi / Köprübaşı Mah.

Kayabaşı Köyü

Kelce Köyü

Kumaçukuru Köyü

Yeşilyurt Köyü

SİLİFKE – Sayağzı Mah.

Kırtıl Köyü

TARSUS – Çamalan Köyü

Kaburgediği Köyü

Görüldüğü gibi Tahtacılar 11 köy ve 12 mahalle olmak üzere İçelde toplam 22 yerleşim biriminde, yerleşik bir düzende yaşamlarını sürdürmektedir.

Bunlardan Dalarderesi Köyü, Düğüören Mah., Tekirgölü Mah., Tursurn Mah., Tömük Merkez Mah., ve Kale Mah., Meydan Mah., Yazalanı Mah., Köprübaşı Mah., Kayabaşı Köyü, Kelece Köyü, Kumaçukuru Köyü, Yeşilyurt Köyü, Kırtıl Köyü ve Kaburgediği Köyünde yaşayanlar Yanınyatır Ocağına bağlı olup, Çaylak Oymağından; Kızılkaya Köyü, Kuzucubelen, Çubukkoyağı Mah., Kaşdişlen Köyü, Akdeniz Mah., ve Sayağzı Mahallesinde yaşayanlar ise Hacı Emirli ve bu ocaktan da Aydınlı Oymağına bağlı bağlıdır.

Belenoluk Mahallesi ile Çamalan Köyünde yaşayanlar ise atalarının İslahiyede yatan İbrahim Baba (İbrahim Sâni) olduğunu, dolayısıyla Hacı Emirli Ocağına bağlı olduklarını, kendilerine Menemenciler dendiğini söylemektedir.

İçelde orman işçiliği yapan Tahtacıların sayısı her geçen gün azalmaktadır. Göçebe hayatından yerleşik düzene geçilmesinin ardından topluluk üyeleri çiftçilikle, bağ bahçe işleriyle, gündelik işlerle ya da eğitimli olanlar aldıkları eğitimle ilgili bir meslekte geçimlerini sağlar hale gelmişlerdir.

Bu topluluktaki değişim yalnızca geçim kaynaklarında değil dini inanışlarda ve buna bağlı olarak cem ayinlerinde de görülmektedir. İçeldeki Tahtacı yerleşim birimlerine, bağlı bulundukları ocaklardan eskisi gibi dedeler gelmemekte ve törenler (musahip olma, ikrar alma, düşkün kaldırma vb.) de yapılamamaktadır. Şu an İçelde üç yerleşim alanının (Köprübaşı Mah., Çubukkoyağı Mah., ve Kaşdişlen Köyü) dedesi bulunmaktadır, ancak bu dedeler de yeni neslin bu yola ilgilerinin olmamasından, toplumun da kendilerine gereken saygıyı göstermemesinden ve buna bağlı olarak da yolun gereklerinin eskisi gibi sürdürülememesinden yakınmaktadırlar.

İçeldeki bazı Tahtacı köyleri dini inanışlar ve halk kültürü açısından zengin ürünleri bünyesinde taşımaktadır.15 Bu kültür beraberinde kendine özgü terim ve kavramları da getirmiştir. Temelini tamamen sahada yapmış olduğumuz çalışmalarımızın belirlediği İçel Tahtacı kültüründeki terim, kavram ve adları şu başlıklar altında toplayabiliriz:

1. Ocak ve Oymak adları

2. Dini İnanışlar – Törenlerle İlgili Terim, Kavram ve Adlar

3. Hayatın Geçiş Evreleriyle İlgili Terim, Kavram ve Adlar

a.Doğumla İlgili Olanlar

b.Evlenmeyle İlgili Olanlar

c. Ölümle İlgili Olanlar

4. İnanışlarla İlgili Terim, Kavram ve adlar

a.Halk Hekimliğiyle ilgili Olanlar

b.Diğerleri

5. Eğlence Amaçlı Düzenlenen Törenlerle İlgili Terim, Kavram ve Adlar

6. Akrabalıkla İlgili Adlar

Çalışmalarımız sonucunda altı tane ocak ve oymak adıyla; 135 dini inanışlarla, 43 tane hayatın geçiş evreleriyle, 20 inanışlarla, 12 akraba adlarıyla, iki tane de eğlence amaçlı düzenlenen törenlerle ilgili olmak üzere toplam 218 tane terim, kavram ve ad saptanmıştır.

Biz İçel Tahtacı kültüründeki terim ve kavramlar konulu bu çalışmamızla ileride yapılacağını ümit ettiğimiz bütün Türkiye Tahtacılarını içine alacak terim ve kavramlar konulu çalışmaya katkıda bulunmayı amaçladık.

(İçel Tahtacı Kültüründe Terim, Kavram ve Adlar Üzerine Bir Deneme, Uluslar arası Türk Dünyası Halk Edebiyatı Kurultayı, 26-28 Mayıs 2000, Kültür Bakanlığı Yayını)

Nilgün Çıblak*

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.