MUT MÜZİKLERİ

Mut Halk Oyunları Ezgileri

Mut halk oyunları ezgileri, motif açısından oldukça zengindir. Kendi içinde oyun figürlerine yön veren komut niteliğinde motifleri bulunan komplike bir yapıya sahip olduğunu söylemek yanlış olmaz. Mut yöresinde yaşatılan geleneksel müzikleri dört ana başlıkta toplamak mümkündür:

1. Oturak Havaları

2. Kayabaşı Havaları

3. Mengiler

4. Zeybekler

Mut yöresi müziklerinde 2/4’lük, 4/4’lük ve 9/8’lik ritimler hakimdir. Oyun ezgilerinde genellikle Hüseyni, Segah, Karcığar, Rast ve Hicaz makamlarına rastlanmaktadır.

Ezgiyi oluşturan motifler ve müzik cümleleri çalmış ve söyleniş bakımından oldukça ustalık gerektiren bir yapıya sahiptir. Mut yöresi ezgilerinde genellikle küçük değerli notalar göze çarpmaktadır. Ezgilerin halk oyunlarına eşliği sırasında, oyun ezgilerinin bir çok bölümünde, belli bir ölçünün belli bir yerinde figür değişimi yapılmak zorundadır. Oyuna başlarken komut genellikle ilk müzik cümlesinin sonundaki ölçünün son zamanına denk gelmektedir. Bu komut yerleri kaçırıldığında ezgi ile figüre uyumu ortadan kalkmaktadır.

Bazı ezgiler, ezginin yapısına uygun bir tempoyla başlamakta, ezginin belli bir yerinde uzun hava şeklinde serbest bir bölümle devam etmekte, uzun hava bittiğinde başladığı tempo ile son bulmaktadır.

Mut yöresinde uzun havalara “Kayabaşı Havaları”, oyun havaları dışındaki ezgilere de “Oturak Havaları” adı verilmektedir. Bunların dışında yörede yaşayan Tahtacılara özgü, “Mengi” adı verilen müzik türüne de rastlanılmaktadır.

Taşeli Bölgesi’nde oyun müzikleri açısından Mut yöresi özellikle Zeybek oyunları ile öne çıkmakta ve bu yönü ile dikkati çekmektedir.
Mut Yöresi Çalgi Aletleri
Mut yöresinde kullanılan çalgılar türlerine göre:

a. Tezeneli Çalgılar : Bağlama

b. Yaylı Çalgılar : Keman, Kabak Kemane

c. Üflemeli Çalgılar : Klarnet (Gırnata), Kaval

ç. Vurmalı Çalgılar : Davul, Kaşık’dır.

Yöre müziğinin icrasında kullanılan keman ve klarnetin Türk Halk Çalgıları olmadıkları bilinmektedir. Yapılan araştırmalarda, klarnet ve kemanın yöre folkloruna girmesinden önce, yörede oyunlar ve türkülerin ağırlıklı olarak bağlama, kabak kemane, davul ve delgef (def) ile çalındığı tespit edilmiştir. Bazı kaynaklara göre bu çalgılara sipsi ve düdük (dilsiz kaval) de eklenmektedir.

Daha sonra bağlama oyunlardan tamamen kalkmış, klarnet düdüğün, kabak kemane (sapı dut ağacından, gövdesi Kabak’tan olan ve gövdesine dana derisi çekilen) yerine de keman çalınır olmuştur.

Karamanoğulları zamanında Türkmen aşiretlerinin bir kısmı, Kıbrıs’ın fethinden sonra Adaya yerleştirilmiştir. Bundan dolayı bölgeler arasında karşılıklı ilişkiler ve kültür alışverişi hızlanmış, sonucunda da Batı kültürünün önemli bir çalgısı olan keman yöre çalgıları içinde yer almaya başlamıştır. Kemanın gelişi ile kabak kemane giderek önemini ve işlevini yitirmiştir. Hatta önceleri keman, kabak kemane gibi dize konularak çalınmaya başlanmış, ancak daha sonraları bu gelenek kaybolmuş, batıda olduğu gibi omuza konularak çalınmıştır. Gümümüzde yörenin klarnetle birlikte en yaygın çalgısıdır.

Klarnetin Mut bölgesine, yaklaşık 80-90 yıl önce Gırnatacı Kerim (*) adında bir kişi tarafından getirildiği tahmin edilmektedir. Bölge müziğine kısa zamanda uyan bu saz zamanla düdüğün ve sipsinin yerini almıştır. Önceleri yörenin halk çalgıları arasında yer alan düdük ve sipsi giderek kaybolmuştur.

Mut yöresinde genellikle saz, bağlama adlarıyla anılan, ülkemizde kullanımı en yaygın olan Tezeneli, Türk halk çalgısıdır. Mut yöresi oyunları eşliğinde kullanımı, klarnetin yöre müziğine girişinden sonra oldukça azalmış olup, günümüzde geleneksel oyun eşliklerindeki yaygınlığını neredeyse kaybetmiştir. Halk oyunlarının yarışma, festival vb. ortamlarda sergilenmeye başlanmasından sonra, bu çalgının yörede yeniden ön plana çıktığı gözlenmektedir.

İslamiyet öncesi dönemlerde Şaman gelenekleri ile Türkmen kültürüne giren davul da, Türkmen boylarının yöreye yerleşmeleri ile Taşeli yöresinde yaygın ve önemli bir çalgı durumuna gelmiştir. Dut ve ceviz ağacından yapılan kasnaklar üzerine dana derisi çekilerek yapılan koltuk davulu, halk oyunlarında diz üzerine konularak, düğünlerde ise tokmak ve çın (çubuk) ile asma davul olarak çalınır.

Şimşir ağacından yapılan kaşık, oyuncuların oyun esnasında davulla birlikte ritim oluşturarak (tutarak) müziğe katkıda bulunması, hem de oyuncular arasında ahengi sağlaması bakımından önemlidir.

Açık ve kapalı alanlarda da aynı sazlar kullanılır. Yörede halk oyunlarına eşlik eden müzisyenlerin müzik eğitimleri yoktur. Tamamen babadan oğula geçen bir meslektir. Bazı köylerde (Ortaköy) insanlar geçimlerini tamamen müzisyenlik yaparak sağlamaktadırlar.

(*) Gırnatacı Kerim, Taşucu yöresinden olup, askerliğini yaparken Bando takımında görev almıştır. Askerlik bitimi sonunda, oldukça güzel çaldığı (icra ettiği) Gırnata, kendisine hediye edilir. Kerim Bey geçimini sağlamak için orası senin burası benim dolaşarak düğünlerde gırnata çalmaya başlar. Tahminen 80-90 yıl önce Mut’un Elbeyli Köyü’nde bir düğünde Gırnata çalmaya davet edilir. Köy halkından “B. Fatma” lakaplı bir kadın, Kerim Beyin Gırnata çalmasından öylesine etkilenir ki tutar elinden (yakasından) evine getirir, terk etmemesi için ona tarla ve at arabası hediye eder. Evlenirler, çocukları olur. Her ikisi de yıllar önce vefat etmiştir.

Dünden Bugüne Her Yönüyle Mut – Nurşen Tekin